Гожся туйяс. Якша.

  Гожӧм помын тӧвзьылы Печора йывлань. «Тӧвзьылы» шуӧма гора. Бӧръя кызь километрсӧ  Якшаӧдз, гуранъяссӧ кытшлалӧмӧн, кыссим машинаӧн кык час. Туйинданыс вӧлі этша, да чайтім, мый ылӧджык нин воим. Гажӧдісны туйын шоръяслӧн  да ёльяслӧн  тешкодь нимъяс.

                                    

 А нимкодьӧдісны  зумыд, пемыд лыска сусъяс.  Найӧ ёна вежисны вӧрлысь серсӧ. Миладор муясын тайӧ пуыс ёнджыка мортӧн нин пуктӧма, вӧрын он пандав.  Печоракӧд паныдасим бӧръя шоныд гожся лунӧ,  лои пуктӧма личнӧй рекорд — удайтчис пыравны войвывса юлӧн  сӧстӧм ваясӧ моз тӧлысьлӧн 25-ӧд лунӧ! Вӧвлытӧмтор! Ачыс Печораыс зумышджык миян югыд да веж берега Эжваысь. Оз сӧмын галькиа берегнас  торъяв , но и пемыд ыджыд пуясӧн, кодъяс видзӧдчӧны ваӧ,  стрӧгджык ӧбичаӧн. Весиг быттьӧ енэжыс улынджык  тайӧ ю весьтас.

                                       

 Якшаын гӧститім лосеферма вылын. Чуймышталі, мый татшӧм матысянь позьӧ аддзыны миян вӧрса красавечьясӧс, да,  мый оз повны миянысь. Олім гӧстьяслы дасьтӧм мичаник керкаын. Медъёна шензи асывнас, кор восьті занавес да аддзи дышиника   шлывъялысь ай-йӧраӧс, а мӧд ӧшиньӧд кыйӧді йӧрапиянӧс.

                                        

 Найӧс чужӧмсяньыс  сразу торйӧдӧны мамъяссьыс.  Йӧрапиян  жмитчӧны ӧтлан, сёян кад кежлӧ ставӧн чукӧртчӧны  калитка дорӧ. Та вӧсна дзӧлюкъясӧс вӧлі неуна жаль. Велавсьӧма аддзыны ризъялысь чань-куканьясӧс мамъясыскӧд, а тані ӧтнаныс. Муспозъясӧс  малалыштім гӧрба ныръясӧдыс.

                                         

                                         

 Видзӧны фермаын ёнджыкасӧ   том йӧраясӧс. Вывті дырасӧ,  буракӧ, оз удайтчы кутнысӧ. Вӧля вылас тайӧ пемӧсъясыс повтӧг матыстчӧны йӧз дорӧ да та вӧсна кокниа шедӧны кыйсьысьяслы. Тані гоститӧм бӧрын мужичӧйяс кӧсйысьӧны дугӧдчыны кыйны йӧраясӧс туй бокъясысь.

                                         

Гортсянь дзонь лун ковмис мунны Якшаӧдз. Мунім уна посни сикт да поселок пыр. Посёлокъясас жугыль босьтӧ. Синмӧ шыбитчӧ эновтӧмлуныс, идӧрттӧмыс. Сиктъясыс кыдзкӧ кутчысьӧныджык. Сэтчӧс йӧзыс велалӧмаӧсь ас вылӧ надейтчӧмӧн овны. Мунігмоз мӧвпалі: ыджыд жӧ миян Коминым, татшӧм ылын ӧта-мӧдсянь оланінъясыс, вӧр-ваыс шензьӧдӧ    озырлуннас  да мичлуннас. Сьӧлӧм вылын вӧлі нимкодь и ӧтпырйӧ жугыль: долыд выль инъяс аддзӧмысь, а майшӧдліс  ылысса посни оланінъяслӧн ковтӧмлуныс…  

                                         

Гожся туйяс. Вӧльдін.

     Таво гожӧмыс сэтшӧм лышкыд вӧлі, мый некутшӧм саридз оз ков. Со ме и кытшлалі Коми мунымӧс. Важӧн кӧсйи аддзывны  ыджыд батьлысь чужанінсӧ —Вӧльдін сикт. Быттьӧ абу и ылын, да некыдзи ог воӧдчы. Но тайӧ шуда луныс воис!

    Сиктыс тайӧ Эжва йылын, меститчӧма кыпыд  берег вылас. Унджыкыс важ керка. Но найӧ зумыдӧсь, оз шогӧдӧй. Пандасьлы кык збой коми анькӧд. Кыкнанныс Уляшеваяс. Найӧ туялӧны ас мулысь история. Полина Алексеевна весиг лэдзӧма сборник сиктса йӧз йылысь, кодъяс дорйисны Чужан му Ыджыд тышын.

На пиын и менам ыджыд бать — Уляшев Павел Митрофанович. Муніс фронт вылӧ война заводитчигӧн, воис во мысти ранитчӧм бӧрти. Врачьяс эськӧ тшктылӧмась лэчитчыны, да  ӧткажитчӧма — челядь пӧ тшыглы куласны. Кӧрторъясыс мышсьыс ёна висьӧмӧн петавлӧмаӧсь. Куліс регыд Ыджыд вермӧм бӧрти. Аттьӧ тэныд, ыджыд бать, тайӧ гажа лунсьыс, миян шуда олӧмысь!

                     

Ыджыд батьлӧн чужан сиктӧ волӧмысь  вӧлі кыпыд лов вылын. Сиктын олӧны зіль йӧз. Кутӧны  керка-овмӧс, быдтӧны челядьӧс.  Ов да дзоридзав,  эжвайывса ичӧт Вӧльдін!

Кокни-ӧ лоны велӧдысьӧн?

     ӧтчыд вонас миян школаын  гырысь класса велӧдчысьяс вермӧны пыравлыны учитель куӧ- нуӧдны на пыдди урокъяс. Унаӧн виччысьӧны тайӧ лунсӧ. Но менӧ чуймӧдіс ӧти зонка. Торыт на сійӧ чивъяліс-котраліс менам вильышпозъяскӧд колидоръясті, весиг ӧлӧдны ковмис. А талун вӧзйысьӧ урок нуӧдны. Юала:
-Кывзысясны тэнсьыд?
-Мыйла оз. А оз -кӧ колидорӧ вӧтла.
-Вӧтлыны оз позь.
-Сідзтӧ "2" пукта.
-Тшӧтш жӧ абу правильнӧ.
-Горзышта.
-Татшӧмыд некытчӧ оз туй.
-Мый нӧ сэсся ті, учительяс, вӧчанныд татшӧминад?
-ӧти-кӧ, коридорын ӧтлан огӧ котралӧй, мӧд-кӧ, сідзи уроксӧ заводитны, мед телепит вӧлі выльторсӧ тӧдмавны....
-тайӧ сьӧкыдджык, -ышловзис менам "практикантӧй"...
     А меным уси дум вылӧ ӧти "воспитательнӧй метод". Локтіс менам уджъёртӧй удж вылӧ зэв мича югыд платтьӧӧн, джуджыд каблука туплиӧн. "Кутшӧм талун праздник?"-юала. Зэв пӧ шогмытӧма кутіс овны менам ӧти зонка, а регыд сылӧн нимлун матыстчӧ. Шуӧма сылы: "Кутан кӧ  лёка овны- нимлунтӧ ог сёйӧй, а бура кӧ олан- медмича платтьӧнас локта да и чайтӧ юам." Со талун нимлуныс воис...

Нӧвик грезд.

                                                                       

      Нӧвик грезд - татчӧ 300 во сайын кымын овмӧдчылӧма Королёв. Сідзкӧ став Королёвыс татысь петӧм рӧд. Гажа мича местаӧ стрӧитчылӧмаӧсь. Водзын тані олӧмыс пуис. Йӧз уджалісны совхозын да сплавын, вӧдитісны гортгӧгӧрса овмӧс. Олісны ыджыд семьяясӧн тыр-бур олӧмӧн.                                                        
                                                                           

       Сэсся олӧм кутіс кусны. Мунісны медводз том йӧз. Сьӧрсьыныс сэсся и пӧрысьяссӧ босьтісны. Тӧвнас тані нёль керкаын и олӧны. Эновтӧм керкаяс зэв на зумыдӧсь. Гожӧмнас татчӧ волывлӧны гӧститны кӧзяеваясыс. Грездыс быттьӧ ланьтӧдчӧма да виччысьӧ, мый лоӧ водзӧ. Ӧні тані гажа: мича туруна керка йӧръяс, кокньыдика талялӧм трӧпаяс.                                                                            
                                                                           

           Шипера крышаа да кер стенма керкаяс ӧтсяма мичаӧсь да стрӧгӧсь. Быд кильчӧ быттьӧ корӧ ас дінас - пуксьыв! Бӧрыннас гӧгӧрвои - гежӧд керка йӧр потшӧма. Со и кыскӧны ас дорас кильчӧ посъяс. Важмӧм керкаясыс быттьӧ шӧйӧвошӧм пӧрысь йӧз: кузь нэм олӧма, кодлы ми ӧні колам?
                                                                             

   Мед эськӧ кутчысяс на грездыс, оз эновтны пӧль-пӧчлысь керкаяссӧ рӧдвужыс, вужыс тані...    

Вежа ыджыд мам

Менам мамлӧн ыджыд мам – Наталья Андреевна Лодыгина. Чужліс 1876 воын. Оліс Кулӧмдін районса Парч сиктын. Олӧмыс эз вӧв кокни. Но ме чайта, мый шуда мортӧн вӧлі.  Олісны верӧсыскӧд 70 во гӧгӧр, муніс мӧдар югыдас 93 арӧсын. Шань вӧлі да мелі. Та йылысь унаӧн висьталӧны. Олісны ас овмӧсӧн: мӧс да вӧв, му вӧдитӧм. Дедӧй прамӧй вӧралысьӧн вӧлӧма. Сьӧлатӧ да кӧчтӧ, уртӧ да низьтӧ, оштӧ некымынӧс вонас кыйлӧма. Весиг йӧратӧ, кӧть эськӧ вӧлӧм оз позь, да ӧд семьятӧ вердны коліс. Олісны гозъя Енмӧ эскӧмӧн. Наталья Андреевна эз тӧд грамота, но тӧдіс став вичкоса укладсӧ, праздникъяссӧ, молитваяссӧ. Сы дорӧ вайлывлісны челядьӧс креститны (сӧветскӧй кадӧ гусьӧн), а вичко праздникъяс дырйи волывлісны Енмӧс славитны. Сиктын эз вӧв вичкоыс, а Лодыгинъяслӧн керка водзас вӧлі сулалӧ крест. Сы гӧгӧр чукӧртчывлісны Енмӧ эскысьяс юрбитны. Керкаын Ен ӧбразыс куим стен тыр вӧлӧма. Бӧрти найӧс  сетӧмаӧсь музейӧ… Тайӧ вежа йӧзыслы  енэскысьяс вайлісны сьӧм, а Наталья Андреевна сэсся нуліс Сыктывкарӧ Кочпонса вичкоӧ.  Комиын тайӧ вӧлі ӧти уджалысь крам. Лодыгинъяслӧн нылыс Павла Петровна уджаліс учительӧн да сьӧкыд война бӧрся кадӧ сетлывліс пӧрысь гозъялы деньгасӧ нянь вылӧ. Но и тайӧ сьӧмыс муніс вичколы. Медся ёна менӧ шензьӧдӧ сійӧ, кыдзи менам бабӧй пӧрыся нэмас, лёка аддзӧмӧн (синмыс бердіс), петавліс туйӧ. Туйыс ёнджыкасӧ вӧлі пода. Парчсянь карӧдз матӧ 300 км. Сійӧ кадӧ тайӧ абу орччӧн. Аскӧдыс неуна сукар да Енмӧ да шань йӧзлы эскӧм. Збыль вежа морт вӧлӧма: деньгаӧн кузь туйӧ петны позьӧ повтӧг сэк, кор  тӧдан, мый Енкӧд ӧтув ставыс лоас бур… Меным вӧлі кык арӧс, кор муніс таладор югыдсьыс тайӧ ыджыд сьӧлӧма аньыс. Жаль, мый  эз удайччыв пукалыштны пидзӧс вылас….

Вильшасьӧм...

Сӧмын на заводитім велӧдчыны, а менам челядьпиянӧй бара на вильшасьӧмаӧсь…Урок бӧрти гажныс бырӧма да зэв сьӧлӧмсянь, кыла, ворсӧны каридорын. Сэсся пырис ме дінӧ 5 –ӧд классын велӧдчысь нывка, ыджыдіник тушаа, кыз кӧсаа. Синваыс доршасьӧ: «Накажитӧй первоклашкаястӧ, найӧ менӧ талялісны». Видзӧда, платтьӧыс весиг абу бусӧссьӧма, юрсиыс абу дзугсьӧма. «Найӧ ме кузя ветлӧдлісны!» Ме чуймышті, быттьӧ ставныс асывсяньыс ас вежӧрас вӧліны… Вӧлӧмкӧ, ыджыдджыкъясыс тшӧтш ворсны уськӧдчӧмаӧсь,сӧмын дзебсясьӧмысь. Кыз кӧсаа нывкаыд дзебсьӧма спортивнӧй мат улӧ, сійӧ буретш туплясис коридорын. «И найӧ ме кузя котралісны!» Юлюк тэрыба шуис: «Ме эг котрав.  Зина шуис, мый тайӧ из, со и вуджалім сы вомӧн…» Ме кӧсйи юавны менам «туристъяслысь», кодъяс найӧ- синтӧм гутъяс али слонопотамъяс? Но коридорын вӧлі нин лӧнь, мыжмӧм тэрыбкокъяс уйкнитӧмаӧсь гортас…

Мун сэтчӧ, ог тӧд кытчӧ...

Мун сэтчӧ, ог тӧд кытчӧ… Тадзи заводитчӧ уна мойд, но ми тӧдім, кытчӧ мунім. Сӧмын туйным миян вӧлі то вӧла-доддя бӧрти, то пон коктуйті. Мунім ми Навӧлӧк грездӧ. Медводз вӧрса туйӧд Эжваӧдз вовим, вуджим, сэсся кык верст керкаясӧдзыс  багыля туйӧдыс шлопсьӧдім. Рӧмдӧ нин вӧлі, чизыр тӧв вундіс чужӧм бан да шыльӧдіс кок туйяснымӧс… Навӧлӧк артмӧма некымын грездысь. Лыабӧжас ӧзйис кык пӧнар да Вӧлӧстяс ӧти. Кынмим, мудзыштім, ывла пемыдыс сукмис. Зэв вӧлі окота шонтысьыштны. Грездын олана керкаыс сӧмын вит. Медводдзаас тотшкӧдчим-некод эз восьт. Мӧдас ӧдзӧсыс вӧлі восьса, но кӧзяеваяс праздник бӧрти шойччисны-бӧр петім. Жугыль босьтіс. Коймӧд керка дінӧ эг сразу матыстчӧй- олана  абу? Олана! Тані вӧлі югыд, шоныд. Мелі кӧзяйкаяс лэптісны пызан вылӧ став сёянсӧ, мый вӧлі керкаын. Чайсӧ юим, но ёна сёйны эг лысьтӧй. Матысса магазинӧдз нёль верст собны. Тайӧ коймӧд керкаас гӧститӧмыс сетіс миян мойдлы шуда пом. Мойдъяс ӧд век бура помасьӧны! Шоналӧм бӧрти ми збойджыка  восьлалім  тӧдса нин туйӧд гортлань…